Waarom automatische patronen niet altijd het probleem zijn
Gelukkig leven we een groot deel van de dag op automatische piloot. Want stel je eens voor dat je elke ochtend opnieuw bewust zou moeten nadenken over hoe je je tanden poetst, koffie zet, de brooddozen klaarmaakt of de deur op slot doet. Tegen dat je de deur uit bent, zou je waarschijnlijk alweer nood hebben aan vakantie.
Ons brein houdt van automatische patronen. Dat is ook logisch. Door dingen te automatiseren, bespaart het energie voor situaties waarin we wél moeten nadenken, beslissingen nemen of problemen oplossen. Dat geldt voor iedereen. Bij mensen met ADHD is dat misschien nog belangrijker, omdat plannen, schakelen en keuzes maken nu eenmaal meer energie vragen. Vanuit die blik zijn automatische patronen vooral een manier waarop ons brein energie probeert te besparen en ons tegelijk helpt.
Toch merk ik in mijn praktijk dat mensen vaak pas over hun automatische piloot beginnen nadenken wanneer die hen in de weg begint te zitten. Ik hoor dingen als: “Voor ik het wist, had ik alweer ja gezegd.” Of: “Voor ik het wist, was ik drie uur verder.” Of: “Voor ik het wist, zat ik alweer op mijn gsm.”
Ik herken dat ook. Soms loop ik door het huis omdat ik even niet goed weet waar ik mee ga beginnen. Vijf seconden later sta ik met de koelkast open. Dan kijk ik naar binnen en denk ik plots: “Waarom ben ik eigenlijk aan de koelkast?” Ik heb helemaal geen honger. Ik zocht zelfs niets om te eten. Blijkbaar had mijn brein beslist dat de koelkast een logische volgende halte was.
Het zijn van die kleine momenten waar je tegelijk om kunt lachen en nieuwsgierig van kunt worden.
Mijn goedbedoelende butler
Soms stel ik mij mijn automatische piloot voor als een ontzettend enthousiaste butler. Hij wil echt helpen. Hij vult lege momenten op, zorgt ervoor dat ik niet over alles hoef na te denken en neemt allerlei taken spontaan van mij over. Meestal doet hij dat fantastisch. Merci, meneer.
Hij helpt mij om mijn ochtend vlot te laten verlopen. Ik sta op, maak ontbijt voor de kinderen, zet koffie voor mijn partner en mezelf, ruim wat op en lees nog even. Daar hoef ik nauwelijks over na te denken en daar ben ik eigenlijk heel blij mee. Ook wanneer ik het huis poets, volg ik bijna automatisch een volgorde die door de jaren heen goed is gebleken. Waarom zou ik dat telkens opnieuw moeten uitvinden?
Maar af en toe wordt mijn butler iets té enthousiast. Dan beslist hij bijvoorbeeld dat het om tien uur ’s avonds een uitstekend moment is om confituur te maken. Of om nog snel een stoofpot op te zetten “omdat het dan meteen gedaan is”. Mijn man zucht dan soms een beetje meewarig en laat me weten dat het ondertussen 22.45 uur is. Hij heeft (meestal) een punt.
Mijn butler bedoelt het goed. Alleen kijkt hij niet altijd of de omstandigheden ondertussen veranderd zijn.
Benieuwdheid is interessanter dan wilskracht
De grootste misvatting over automatische patronen is dat we ze zo snel mogelijk willen veranderen zodra we merken dat ze ons niet meer helpen.
Dat begrijp ik. Vaak gaat het om automatismen die je al een hele tijd te parten spelen. Maar ik merk ook dat die reflex extra druk creëert. Alsof je vanaf morgen een compleet ander mens zou moeten zijn. Bovendien houdt je brein graag vast aan patronen waar het ooit veel energie in heeft geïnvesteerd. Dat heeft immers niet voor niets zoveel moeite gedaan om van dat gedrag een automatisch patroon te maken.
Ik kies daarom liever voor nieuwsgierigheid. Wanneer een coachee vertelt dat hij altijd uitstelt, overal ja op zegt of telkens opnieuw over zijn grenzen gaat, word ik benieuwd. “Vertel eens… hoe lukt het jou eigenlijk om daar zo goed in te worden?”
Daarna beginnen we stap voor stap de radertjes van het patroon bloot te leggen, zodat we allebei begrijpen hoe het bij die persoon werkt. Vaak plakken we post-its op tafel of op de grond en bouwen we samen een soort flowchart. Wat gebeurt er eerst? Wat volgt daarna? Welke gedachte komt voorbij? Welke keuze maak je vervolgens? Kortom: hoe kom je uiteindelijk telkens opnieuw bij hetzelfde resultaat terecht?
Het bijzondere is dat mensen tijdens die oefening vaak zelf hun point of no return ontdekken. “Oei… nu ik het zo zie, snap ik eigenlijk waarom ik altijd uitstel.” Het patroon dat zoveel kopzorgen bezorgt, wordt ineens logisch. Dat moment vind ik misschien wel het mooiste van de hele oefening. Zodra je een patroon begint te begrijpen, ontstaat er vanzelf wat meer ruimte om af en toe iets anders te proberen.
Niet elk patroon hoeft weg
Sommige automatische patronen maken ons leven gemakkelijker. Ze besparen energie, geven structuur en zorgen ervoor dat we niet over elk klein detail hoeven na te denken. De vraag is daarom niet: “Hoe raak ik van mijn automatische patronen af?”. Veel interessanter is de vraag: “Ben ik eigenlijk nog blij met dit patroon? Past het vandaag nog bij mij? Of doe ik dit gewoon omdat ik het al jaren zo doe?“
Alleen al die vragen stellen, brengt soms iets in beweging, omdat je weer even bewust kijkt naar iets wat lange tijd vanzelfsprekend leek. En dan ontdek je vaak dat je automatische piloot al jaren uitstekend werk levert. Soms merk je ook dat hij je nog altijd probeert te helpen met een oplossing die ooit heel goed werkte, maar vandaag niet meer helemaal past.
Misschien helpt het al om die superbutler af en toe vriendelijk op de schouder te tikken en te vragen: “Zeg… waarom doen we dit eigenlijk?” Wie weet is het antwoord: “Omdat het nog altijd een prima idee is.” En wie weet ontdek je één gewoonte waarvan je denkt: “Bedankt voor al die jaren trouwe dienst. Vanaf vandaag probeer ik het eens een beetje anders.”
Want veranderen begint zelden met harder werken. Het begint meestal met benieuwd zijn naar wat er gebeurt.
Meer lezen
Bronnen
- Barkley, R. A. (2021). Taking Charge of Adult ADHD.
- ADHD Nederland. Psycho-educatie over executieve functies en automatisering van gedrag.
